Magdalena Grabia-Krawczyk o dożynkowych zwyczajach i wieńcu

Dożynki to więcej niż festyn — to zamknięcie cyklu pracy na roli, stary rytuał z koroną w wieńcu i chlebem z tegorocznych zbiorów. Z muzealnego punktu widzenia Zgierza dowiadujemy się, skąd bierze się ta tradycja i jak przetrwała do dziś — w nowej, społecznej odsłonie.

• Zgierz przypomina o korzeniach dożynek — poznaj rytuały i symbole
• Zgierz patrzy na historię i dziś świętuje z wieńcem — zobacz, jak to wygląda teraz

O zwyczajach i tradycjach dożynkowych opowiada Magdalena Grabia-Krawczyk z Muzeum Miasta Zgierza.

Zgierz przypomina o korzeniach dożynek — poznaj rytuały i symbole

Dożynki traktowane są przez antropologów jako najważniejsze święto agrarne: celebrują zakończenie cyklu od siewu po żniwa. To moment, kiedy rolnicy dziękowali i prosili o urodzaj na kolejny rok — łącząc praktykę z wiarą i zwyczajami.

Korzenie obchodów sięgają XVI wieku i wiążą się z gospodarką folwarczną. Wówczas dziedzice dziękowali żeńcom — osobom zbierającym plony — i organizowano przy tej okazji uczty oraz zabawy przy muzyce.

Na polach zabierano symboliczny fragment zboża, określany lokalnie jako przepiórka, koza, wiązanka czy pępek. Najlepszy kośnik ścinał ten ostatni kłos, wręczano go gospodarzowi, a ostatecznie wplatano do wieńca dożynkowego — miało to symbolicznie połączyć koniec z początkiem i zapewnić pomyślność wegetacji.

Najważniejszym atrybutem dożynek jest wieniec. Jego tradycyjna forma nawiązuje do regaliów, zwłaszcza korony, i często taką przybiera. Do wieńca dawniej dołączano orzechy i jarzębinę, a czasem też ptaki hodowlane czy drobne zwierzęta. Drugim silnym symbolem jest chleb wypieczony ze świeżo zebranych zbóż.

Zgierz patrzy na historię i dziś świętuje z wieńcem — zobacz, jak to wygląda teraz

Dożynki w formie parafialnej, gminnej czy powiatowej zaczęły organizować się szerzej w dwudziestoleciu międzywojennym. W 1927 roku w Spale odbyły się po raz pierwszy dożynki prezydenckie. W czasach PRL święto bywało wykorzystywane propagandowo — podkreślano wtedy sojusz robotniczo-chłopski.

Współczesne obchody nawiązują do tradycji, choć formy wieńców bywają bardziej urozmaicone. Najczęściej jednak dominuje motyw korony. Czasami aktualne wydarzenia komentowane są także w dekoracjach wieńca — przez umieszczenie w nim figurki czy zdjęcia, co łączy symbolikę z bieżącą narracją społeczną.

Sam rytuał dziękowania za plony ma charakter uniwersalny i występuje w wielu kulturach. Jednak obrzędy z wieńcem i korowodem są specyficzne dla tej części Europy. Warto też pamiętać o lokalnych wariantach zwyczajów — na mniejszych obszarach pojawiały się unikatowe praktyki.

Przykładem regionalnego obyczaju są Kurpie i Podlasie, gdzie chłopcy — żeńcy — chwytali dziewczyny-żniwaczki i ciągnęli je za nogi wokół przepiórek z kłosów. To pokazuje, że dożynki miały też elementy zabaw i swawoli, odbierane odrębnie w poszczególnych regionach.

Dawniej celebracje rozciągały się w czasie: oprócz dzisiejszych dożynek odprawiano tzw. “okrężne” — zwyczaj obchodzenia pól po ich jesiennym uporządkowaniu, łączony również z biesiadą.

Dziś dożynki utraciły wyłącznie agrarny charakter, ale zachowały rolę święta wspólnoty i tradycji. Łączą dawne symbole z elementami współczesnej kultury, przypominając, że nawet w nowoczesnym świecie jesteśmy zależni od ziemi i rytmu przyrody.

Fot. Urząd Marszałkowski w Łodzi

Na podst. Starostwo Powiatowe Zgierz