Los młodej zgierzanki stał się początkiem polsko-niemieckiego projektu

W centrum tej historii jest Bronisława Czubakowska, zgierzanka zamordowana w czasie wojny w berlińskim więzieniu Plötzensee. Jej los po latach połączył młodzież, nauczycieli i działaczy z Polski oraz Niemiec. W Zgierzu powstało miejsce upamiętnienia, a w Berlinie lista ofiar, którym przywrócono imiona. Za tymi działaniami stoją Alina i Klaus Leutnerowie oraz wiele osób związanych z miejską edukacją i pamięcią historyczną.

• Sprawa Bronisławy Czubakowskiej wróciła z berlińskich archiwów
• Zgierskie uroczystości połączyły pamięć z rozmową o przyszłości
• Od jednej biografii do wspólnej opieki nad miejscami pamięci

Sprawa Bronisławy Czubakowskiej wróciła z berlińskich archiwów

Początek projektu sięga początku XXI wieku. Klaus Leutner, niemiecki działacz społeczny, natrafił w berlińskich archiwach na dokumenty dotyczące Bronisławy Czubakowskiej. Jego związek z Aliną, której rodzinne korzenie sięgają Ziemi Zgierskiej, sprawił, że historia młodej kobiety przestała być wyłącznie archiwalnym zapisem.

Bronisława urodziła się w 1916 roku w robotniczej rodzinie. Po włączeniu Zgierza do tzw. Kraju Warty została zatrzymana podczas łapanki w kwietniu 1940 roku. Trafiła do pracy w fabryce juty w Brandenburgu nad Hawelą.

Rok później oskarżono ją o podpalenie skrawków gazet w zakładowej toalecie. Ogień szybko ugaszono, a pierwszy wyrok przewidywał karę więzienia. Sprawa została jednak ponownie rozpatrzona pod naciskiem politycznym. Ostateczna decyzja wynikała z antypolskich przepisów i jej pochodzenia.

Bronisława nie przyznała się do winy. 15 sierpnia 1942 roku została ścięta na gilotynie w więzieniu Plötzensee. Miała 26 lat.

Na unieważnienie tego wyroku trzeba było czekać 64 lata. 29 kwietnia 2005 roku Prokurator Generalny Brandenburgii uchylił nazistowski wyrok śmierci na podstawie ustawy znoszącej bezprawne orzeczenia z czasów nazizmu.

Zgierskie uroczystości połączyły pamięć z rozmową o przyszłości

Historia Czubakowskiej stała się podstawą współpracy polskiej i niemieckiej młodzieży. W 2005 roku w Zgierzu odbyły się uroczystości z udziałem osób zaangażowanych w projekt „Przeciw zapomnieniu”. Program obejmował kilka ważnych miejsc i wydarzeń:

• mszę świętą w kościele św. Katarzyny,
• utworzenie symbolicznego grobu Bronisławy Czubakowskiej na Starym Cmentarzu,
• spotkanie młodzieży na Placu Stu Straconych.

Plac, kojarzony w Zgierzu z wojenną martyrologią, stał się miejscem rozmowy o odpowiedzialności za pamięć. Symboliczny grób nie jest miejscem pochówku wszystkich doczesnych szczątków Bronisławy. Jej prochy znajdują się w kwaterze pamięci na cmentarzu w berlińskiej dzielnicy Altglienicke. To rozróżnienie pokazuje, że projekt obejmował zarówno upamiętnienie w rodzinnym mieście, jak i przywracanie tożsamości ofiar w miejscu ich późniejszego losu.

W działania włączyły się władze samorządowe Zgierza, Towarzystwo Przyjaciół Zgierza, nauczyciele oraz uczniowie Samorządowego Liceum Ogólnokształcącego im. Romualda Traugutta. Dzięki temu nie powstała jednorazowa uroczystość, ale program edukacyjny rozwijany przez kolejne lata.

Od jednej biografii do wspólnej opieki nad miejscami pamięci

Aktywność Aliny i Klausa Leutnerów nie zakończyła się na historii Bronisławy Czubakowskiej. Z inicjatywy Klausa Leutnera na cmentarzu w Altglienicke utworzono miejsce pamięci ofiar obozu koncentracyjnego KL Sachsenhausen. Umieszczono tam imienne inskrypcje poświęcone ponad tysiącu zamordowanych osób, wśród nich Bronisławie Czubakowskiej.

Współpraca objęła także inne rozdziały historii Zgierza. Dzięki staraniom Leutnera ukazało się polskie wydanie powieści „Kalman Kaleka” Yehudy Elberga, pisarza urodzonego w Zgierzu. Książkę wydało Muzeum Miasta Zgierza przy wsparciu Ministerstwa Kultury. Publikacja przywróciła szerszej publiczności pamięć o żydowskich korzeniach miasta.

Kontakty między Zgierzem a Berlinem zyskały również formalne ramy. Bürgerverein Altglienicke e.V. i Towarzystwo Przyjaciół Zgierza podpisały umowę o partnerskiej współpracy. Jej przedmiotem jest między innymi troska o miejsca pamięci. Równolegle podtrzymywano wymianę młodzieży między zgierskim „Trauguttem” a szkołami niemieckimi.

Za ponad dwie dekady zaangażowania Klaus Leutner otrzymał kilka odznaczeń w Polsce i Niemczech. Wśród nich znalazły się Krzyż Kawalerski Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec, przyznany w 2017 roku, Krzyż Kawalerski Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej z 2019 roku, nagroda Instytutu Pamięci Narodowej „Świadek Historii” z 2022 roku oraz medal „Pro Memoria” przyznany w 2025 roku.

Projekt „Przeciw zapomnieniu” pokazuje, że edukacja historyczna może łączyć pamięć o krzywdzie z odpowiedzialnością za relacje między ludźmi. W Zgierzu przybrała ona konkretną formę: symbolicznego grobu, spotkań młodzieży, publikacji i współpracy instytucji po obu stronach granicy.

na podstawie: Urząd Miasta Zgierz.